Het recent verschenen essay ‘Van een systeemblik naar oog voor mensen’ van het SCP beschrijft de mismatch tussen beleid en samenleving. De blik van onderaf ontbreekt te vaak, waardoor de inwoner uit het oog dreigt te raken. Janny Bakker, voorzitter van Movisie, en Lex Veldboer, lector Stedelijk Sociaal Werk aan de Hogeschool van Amsterdam, gaan met elkaar in gesprek over de blik van onderaf. Wat is nodig om meer bottom up te werken in kwetsbare wijken, hoe krijgen we sociaal werkers uit het moeras van bureaucratie en knellende regels? Beide sprekers zien volop winstkansen voor het sociaal werk, al kijkt de een daarvoor meer naar Den Haag en de ander meer naar de gemeente. Bij wie ligt de sleutel?

Vereenvoudiging in de praktijk van de Participatiewet in Balans is zo eenvoudig nog niet. Victor Everhardt, voorzitter van Divosa, ziet gemeenten die daar toch al aardig in slagen, ook al draalt en dreigt Den Haag met beslissingen die meer of minder helpen.
Hij roept gemeenten op te investeren in nabijheid, in een goed contact met inwoners in de bijstand en te werken aan vertrouwen. Het is dan wel zaak daar tijd voor te maken, de ambtenaar daar goed voor uit te rusten en slimmer, en inderdaad eenvoudiger, te werken. En 11 jaar na de decentralisaties blijft de vraag actueel: vraagt de postcode-ongelijkheid door alle verschillende armoederegelingen om uniformering?

Noortje van Lith deelt haar persoonlijke ervaringen met het sociaal domein en maakt inzichtelijk wat beleid betekent in het dagelijks leven. Ze spreekt over het belang van eigen regie, de gevolgen van inkomensafhankelijke zorg en de drempels die mensen met een beperking ervaren bij zelfstandig wonen, werken en het aangaan van relaties. Vanuit haar eigen perspectief laat zij zien dat het systeem vaak leidend is, terwijl de mens centraal zou moeten staan. 

Al jaren wordt gesproken over een stevige pedagogische basis met goede verbindingen met de jeugdhulp. Maar van die belofte is weinig terechtgekomen. In de afgelopen vijftien jaar heeft Mark Snijder talloze lokale praktijken in kaart gebracht en geanalyseerd. Als strategisch adviseur en inhoudelijk expert wordt hij in het hele land betrokken bij de versterking van kinder- en jongerenwerk en het samenspel met wijkteams, specialistische jeugdhulp en andere professionals. Hij vindt het pijnlijk hoe weinig we zijn opgeschoten. Tegelijkertijd is hij hoopvol: in verschillende gemeenten ziet hij wat effectief is bij de ontwikkeling van laagdrempelige, collectieve ondersteuning voor jongeren – niet probleemgericht maar talentgericht. Dat schept kansen en vooral de verplichting om de ‘beweging naar de voorkant’ nu echt waar te maken. 

Hoe voorkom je dat gezinnen verdwalen tussen wijkteam, wetgeving en wachtlijsten, maar gewoon op tijd passende steun krijgen? Peter-Paul Doodkorte, expert sociaal domein, verkent met de deelnemers de nieuwe regels rond reikwijdte en specialistische beschikbaarheid: wat betekenen ze aan de keukentafel en in het gemeentehuis? Hij kijkt door drie brillen: het gezin dat duidelijkheid wil, de professional die wil handelen in plaats van formulieren vullen en de bestuurder die moet sturen op betaalbaarheid én nabijheid. Stevige lokale teams, regionale specialistische jeugdhulp en slimme afspraken vormen een routekaart: lokaal waar het kan, regionaal waar het moet, altijd vanuit de leefwereld van het kind. Deelnemers – zowel ambtenaren, politici, professionals als aanbieders - krijgen handvatten om minder te verwijzen, minder te verkokeren en meer vanuit 1 gezin, 1 team, 1 plan te werken.

We weten dat het betrekken van inwoners bij het maken van regelgeving waardevol is. Zo wordt het beleid bij aanvang verrijkt en worden fouten en reparaties achteraf voorkomen. Cliëntenparticipatie is ook verplicht in artikel 47 van de Participatiewet. Maar veel gemeenten worstelen met de vraag hoe zij met cliënten- of burgerparticipatie kunnen omgaan, ook als gemeenten in een regio samenwerken. Wat levert cliëntenparticipatie op? Hoe kan ervoor worden gezorgd dat de stem van burgers wordt meegenomen? Op welke manieren ga je de dialoog aan om een breed gedragen inbreng te kunnen krijgen? Wat doe je als je ziet dat een cliëntenraad niet goed functioneert? De Landelijke Cliëntenraad verzorgt deze sessie. 

Als de bijstand te laag is, moeten we mensen dan niet gewoon meer geven voor een menswaardig bestaan? En als schulden de problemen in stand houden, moeten we die dan niet afkopen? Kansfonds werkt met gemeenten aan programma’s die onderzoeken waar het systeem vastloopt. Waarom vallen mensen buiten de boot: door henzelf of door het systeem? Centraal staat de vraag hoe we tot echte systeemverandering komen en oplossingen in de praktijk zichtbaar maken.
 
Een voorbeeld is het programma Gewoon geld geven in Amsterdam. Gezinnen met een bijstandsuitkering krijgen twee jaar extra geld. In deze workshop delen Bas Pieck (Kansfonds) en Jan Feenstra (gemeente Amsterdam) de visie, aanpak en lessen, en waarom Amsterdam meedoet.

In een tijd waarin de druk op het sociaal domein toeneemt, is het van belang dat professionals en beleidsmakers niet alleen inspelen op individuele hulpvragen van inwoners. Collectief werken biedt ze een kansrijke mogelijkheid om veelvoorkomende problemen in de wijk met een overstijgen aanbod aan te pakken. Zo’n collectieve, wijkgerichte aanpak versterkt de gemeenschap en kan (verergering van) problemen voorkomen. 
In deze workshop verkennen Silke van Arum en Madelief Timmers van Movisie met de deelnemers de meerwaarde van collectief werken. Ze bespreken wat dit vraagt van bestuurders, managers en professionals, en hoe gemeenten en organisaties deze beweging kunnen stimuleren. Ze delen inzichten én een voorbeeld dat laat zien hoe collectief werken in de praktijk vorm krijgt. En ze verkennen met de deelnemers de hardnekkige patronen die de beweging naar collectief belemmeren.

De gemeenten Sluis, Hulst en Terneuzen kopen de huishoudelijke hulp al zestien jaar in bij grotendeels dezelfde aanbieders. De keuze voor langdurige samenwerking en stabiliteit levert vele voordelen op, die in deze deelsessie worden gedeeld door Lieke Meulenberg van de gemeente Terneuzen, Richard Schriemer van de gemeente Sluis en ook door Tim Robbe, advocaat en universitair docent aan de VU, die al lange tijd samenwerkt met de drie gemeenten. Zo zit de kracht van de aanpak onder meer in de inrichting van de contracten, die het mogelijk maakt om flexibel in te spelen op veranderingen terwijl de basis van de samenwerking intact blijft. Een belangrijke kracht schuilt ook in het bewust investeren in de onderlinge verbanden tussen de partners.

De overgang van jeugd naar volwassenheid is voor veel jongeren een periode van groei en ontwikkeling. Maar voor een deel van de jongeren extra uitdagend. In de overgang van 18- naar 18+ krijgen vooral jongeren in de jeugdzorg te maken met versnipperde hulpverlening en complexe maatschappelijke eisen. Domeinoverstijgende en doorlopende ondersteuning is nodig om te voorkomen dat jongeren tussen wal en schip vallen. Dat blijkt in de praktijk nog best lastig om voor elkaar te krijgen. In de workshop deelt het leerwerkcentrum WerkRaat in Doetinchem als een van de initiatieven voor jongvolwassenen hoe het anders kan en ook anders moet. Workshopgevers zijn Henk Knipping en Gerry Dijkstra van WerkRaat en Gery Lammersen en Pien van der Sanden van Movisie.

Het wetsvoorstel Reikwijdte Jeugdwet vraagt gemeenten expliciet om een visie op de lokale pedagogische basis te ontwikkelen en die samen met partners uit te voeren. In deze workshop van RadarAdvies ga je aan de slag met die opgave. Merel van Kessel, manager team Opgroeien, en Mark Snijder, senioradviseur, delen lessen en voorbeelden uit meerdere gemeenten en verkennen hoe je tot een gezamenlijke visie komt. Ze belichten belangrijke uitgangspunten en randvoorwaarden en maken de stap naar de praktijk: welke afspraken zijn nodig over rollen, regie en samenwerking? De focus ligt op het organiseren van sterk jongerenwerk en het slim positioneren van voorzieningen binnen de pedagogische basis. Je krijgt concrete handvatten en inzichten om in jouw gemeente verder te bouwen aan een stevige pedagogische basis.
 

Spoor 3 van de Participatiewet in balans vraagt om een andere manier van werken: met meer vertrouwen, ruimte voor vakmanschap en aandacht voor de menselijke maat. In deze deelsessie bekijkt Gerrit van Romunde, strategisch adviseur sociaal domein bij Stimulansz, dit samen met de deelnemers vanuit het perspectief van een inwoner.

We verkennen waar dienstverlening eenvoudiger, menselijker en effectiever kan als je kijkt door de bril van de inwoner. Door ervaringen, verhalen en knelpunten serieus te nemen, ontstaan verbeteringen die beter aansluiten op het doen vermogen van inwoners.
Betrek je inwoners al bij het verbeteren van dienstverlening? We bespreken hoe ervaringsdeskundigheid en het inwonerperspectief een vaste plek krijgen in beleid, uitvoering en kwaliteitsverbetering en wat dat vraagt van de inrichting van je dienstverlening.

Gemeenten staan voor een complexe opgave: meer inwoners duurzaam naar werk begeleiden, terwijl capaciteit, budget en uitvoeringsruimte onder druk staan. Dat vraagt om scherpe keuzes in sturing, samenwerking en uitvoering. In Haaglanden laten uitvoeringsorganisatie en NextHuman zien dat het kan. In deze werksessie verkennen Carlo Noijen en Aoibhinn Reddington van NextHuman hoe gemeenten de begeleiding van inwoners en de benadering van werkgevers slimmer kunnen organiseren. Zodat uitvoerende teams gerichter werken aan ontwikkeling en voorbereiding van kandidaten en accountteams sneller passende kansen creëren bij werkgevers. Met als resultaat: een snellere, duurzamere match tussen inwoner en werkgever. Aan de hand van deze praktijkaanpak bespreken we welke keuzes echt verschil maken. Deelnemers toetsen hun eigen vraagstukken aan de aanpak en nemen concrete handvatten mee.

In de Wmo-praktijk is een toenemende nadruk te zien op laagdrempelige hulp door lokale teams en onbetaalde hulp uit het netwerk. Ook de regering zet hierop in met een wetsvoorstel. De inwoners met bijvoorbeeld levenslange of ernstige problematiek met zwaardere hulpvragen kunnen daardoor in de knel komen met hun ondersteuning of rechtsbescherming. Voor hun positie is in de nieuwe regelgeving weinig aandacht. Met Renske Imkamp, advocaat van inwoners en belangenorganisaties, ga je aan de slag met concrete onderwerpen waar in beleid en uitvoering rekening mee gehouden moet worden voor deze doelgroep. In deze workshop wordt specifiek ingegaan op de onderwerpen gebruikelijke hulp en mantelzorg. Ook komt aan bod welke waarborgen in beleid belangrijk zijn voor de rechtsbescherming van de inwoner, waaronder rondom cliëntondersteuning en beschikkingen.

De Hervormingsagenda en het wetsvoorstel Reikwijdte Jeugdwet leggen de nadruk op normaliseren en op laagdrempelige hulp door lokale teams. Maar er is ook een groep kinderen met bijvoorbeeld levenslange of ernstige problematiek die om verschillende redenen zwaardere hulpvragen kunnen hebben. Deze doelgroep krijgt weinig aandacht in de nieuwe regelgeving. In beleid en uitvoering moet er wel genoeg ruimte zijn om deze doelgroep passende hulp en rechtsbescherming te geven. Met Renske Imkamp, advocaat van inwoners en belangenorganisaties, ga je aan de slag met concrete onderwerpen waar in beleid en uitvoering rekening mee gehouden moet worden voor deze doelgroep. Hierbij geeft ze ook voorbeelden van verplichtingen uit internationale verdragen, waaraan kinderen en hun ouders meer rechten kunnen ontlenen dan gemeenten vaak lijken te denken.

Te veel inwoners ervaren de aanvraag voor bijstand als complex, belastend en soms zelfs ontmoedigend. Juist als je bestaanszekerheid onder druk staat, vraagt het systeem om formulieren, bewijsstukken en informatie die de gemeente vaak al heeft. Dat leidt tot stress, vertraging en onnodige kosten, voor inwoners én gemeenten. In Utrecht vinden we dat dienstverlening begint bij vertrouwen. De vereenvoudigde aanvraag bijstand is daar een concreet voorbeeld van: het maakt de dienstverlening eenvoudiger, geeft sneller duidelijkheid en stelt vooral de inwoner centraal. Yasmina Youjil en Mikel Dekkers-Sprengers (gemeente Utrecht) delen de aanpak in deze interactieve workshop. En stellen alvast de vraag: Als vertrouwen, snelheid en rechtmatigheid samen kunnen gaan, welke bestuurlijke of politieke reden is er dan nog om inwoners door een complex aanvraagproces te laten gaan? 

De gemeente speelt een belangrijke rol in de levens van mensen met een ziekte, chronische aandoening, beperking of psychische kwetsbaarheid als het gaat om betaalbare en bereikbare zorg en ondersteuning. Denk aan ondersteuning van mantelzorgers, zorg en ondersteuning uit de Wmo of bijvoorbeeld het aanbieden van een gemeentepolis. Hoe kan die rol goed worden benut vanuit het perspectief van (potentiële) gebruikers? Wat gaat er goed, en wat kan er beter? 
Adesa Schevers van MantelzorgNL, Winny Toersen van Patiëntenfederatie Nederland en Erika van der Heijden van Bickio Sociaal Ondernemerschap verzorgen deze deelsessie namens de tien samenwerkende organisaties die in oktober het manifest Naar betaalbare zorg voor iedereen hebben gepresenteerd. De tien organisaties zijn FNV, Ieder(in), Coalitie voor Inclusie, MIND platform, Dokters van de Wereld, Per Saldo, Tilburg University, Landelijke Cliëntenraad, Patiëntenfederatie Nederland en Mantelzorg NL.

De toegang tot de Wmo 2015 en de Jeugdwet is een lastig, niet altijd even goed begrepen fenomeen. Er wordt gezocht naar ‘de vraag achter de vraag’ via een stappenplan, waarop door de rechter streng wordt toegezien. In de Wmo 2015 is daarbij sprake van een afwijkend proces, met eerst een melding en pas later – en niet vanzelf – een aanvraag. En wat te denken van alle zaken die in de eigen oplossingssfeer liggen? Wat is eigenlijk eigen kracht? Hoever strekt een en ander? En hoe zit het met pgb’s? 
Hans van Rooij, interim-jurist sociaal domein, en Kees-Willem Bruggeman, raadsheer in de Centrale Raad van Beroep, gaan in deze deelsessie in op dergelijke vragen en gaan zoveel mogelijk met de deelnemers in gesprek.