In vogelvlucht behandelt Nils Nijdam, expert gemeentefinanciën, de actuele ontwikkelingen in de financiële verhoudingen tussen gemeenten en het Rijk. Beweegt Den Haag al, nu de disbalans in medebewindstaken in beeld wordt gebracht? Wat betekent de herziening van de Financiële-verhoudingswet en de nieuwe bijzondere fondsuitkering voor gemeenten? Hoe verder in de verdeling van het gemeentefonds? En hoe zit het met het uitgestelde ravijnjaar? 
Hoe dan ook vragen de oplopende kosten voor de jeugdzorg en de krappe investeringsruimte van gemeenten volgens Nils om een waakzame blik op de ontwikkelingen in Den Haag. 

Vrome voornemens genoeg in de nieuwe coalitieakkoorden. Maar met geloof, hoop en liefde zijn gemeenten in deze tijd niet geholpen. Hoe landen al die ambities, groot en klein, in de kadernota’s en begrotingen? En hoe degelijk zijn de onderbouwingen? Erwin Ormel geeft zijn analyse op basis van een onderzoek van BMC onder honderd gemeenten dat dit najaar verschijnt. Een spoiler zal het niet zijn: het perspectief voor de komende jaren wordt er niet beter op. Voor welke uitdagingen staan gemeenten, provincies en de VNG om het tij te kunnen keren? 

Meedenkend partner of strenge toezichthouder? Provincies kiezen steeds vaker voor de eerste rol bij gemeenten met tekorten. Juist in tijden waarin gemeenten het moeilijker krijgen, en brandbrieven naar Den Haag weinig effect sorteren, is proactief toezichthouden van belang volgens Helga Witjes, gedeputeerde van Gelderland. Wat ziet ze de afgelopen jaren gebeuren aan (toenemende) financiële krapte bij de Gelderse gemeenten, hoe houden ze het hoofd boven water en hoe effectief is het vroege meekijken, ondersteunen en toezicht van de provincie? 
Volgens Bram Klouwen, algemeen directeur bij Companen, geef je richting aan implementatie van de Wet versterking regie volkshuisvesting door aan de slag te gaan. Hij weet hoe je praktisch en pragmatisch de noodzakelijke eerste stappen zet. Bram is bij veel gemeenten betrokken bij woningbouwversnelling en slim programmatisch sturen van woningbouw. Doelgericht, met focus op snelheid, betaalbaarheid en kwaliteit.

Gemeenten moeten meer doen met minder geld. 'AI' belooft efficiënter werken en lagere kosten, maar vraagt ook om investeringen, betrouwbare data en deskundige medewerkers. Levert AI nu aantoonbaar tijd en geld op? En waar levert het vooral nieuwe risico’s en kosten? In deze workshop nemen Hilko de Boer (Finolia) en Eelke-Jan Jongsma (AI in Finance) je mee langs de nuchtere werkelijkheid. Aan de hand van herkenbare voorbeelden bespreken zij wat werkt, wat mis kan gaan en welke randvoorwaarden nodig zijn. En we blikken vooruit naar wat straks kan werken, met het sociaal domein als casus. Een workshop met praktijkvoorbeelden, scherpe discussie en inspiratie om zelf verder mee aan de slag te gaan zodat meer met minder gaat lukken.

Samen met de G4 onderzoekt Arjen Schep, hoogleraar heffingen van lokale overheden, momenteel de mogelijkheden om financiële risico's die het gevolg zijn van uitstel of afstel van grote bouwprojecten te verminderen. Gemeenten zijn voor de bekostiging van veel taken in het fysieke domein afhankelijk van de opbrengst van leges omgevingsvergunning. Naast leges, kunnen gemeenten inkomsten verwerven met diverse algemene belastingen en kostengerelateerde heffingen. In deze sessie gaat Arjen met deelnemers aan de slag met de gemeentelijke belastingmix. Hoe kun je komen tot een optimale belastingmix om zoveel mogelijk vrij besteedbaar budget over te kunnen houden? Na deze sessie weet je welke aspecten een rol spelen bij de keuze voor de optimale belastingmix en aan welke knoppen je als gemeente kunt draaien.  

Hoe houd je koers als gemeente in tijden dat gemeentefinanciën onder druk staan? Tijdens deze sessie laat Dennis van der Graaf van de gemeente Alphen aan den Rijn zien hoe zij vanuit ‘hoopvol realisme’ stuurt op maatschappelijke opgaven én werkt aan een solide financiële positie met een structureel sluitende begroting vanaf 2029. Ontdek hoe bestuur, directie en organisatie samen richting geven aan een robuuste en wendbare gemeente, welke dilemma’s daarbij spelen en welke afwegingen bepalend zijn. We delen open onze aanpak, successen én praktijklessen. Aan bod komen thema’s als jeugdzorg en de vervangingsopgave maatschappelijk vastgoed en in de openbare ruimte. Je gaat naar huis met concrete inzichten en direct toepasbare handvatten om ook binnen jouw gemeente de stap te zetten van financiële noodzaak naar strategische keuzes.

Gemeenten staan voor grote uitdagingen: bezuinigen én tegelijk innoveren, zeker nu met AI. In deze sessie leer je hoe procesmanagement synergie brengt tussen doelstellingen, medewerkers betrekt en de controle verhoogt. Door processen bespreekbaar te maken met uitvoerende teams, worden quick-wins zichtbaar en kunnen niet-waarde-toevoegende stappen worden geëlimineerd of gerobotiseerd. Tegelijkertijd worden nieuwe werkwijzen ontworpen, implementaties van ideeën en technologieën opgezet en controles praktisch ingericht. Door risico's, beheersmaatregelen en verantwoordelijkheden binnen processen in te richten, komen kosten besparen, continu verbeteren en controle/compliance samen in één geïntegreerde aanpak. Uitvoerende teams zijn diepgaand betrokken om de vernieuwde werkwijzen direct te ondersteunen en uit te voeren. Ted Twaalfhoven en Dick Langeveld van Engage Process laten met praktijkvoorbeelden zien hoe gemeenten effectiever en efficiënter werken met procesmanagement.

In deze deelsessie gaan deelnemers aan de slag met het strategisch sturingsmodel ‘Levers of Control’ van Robert Simons: slimmer en beter sturen in het sociaal domein en tegelijkertijd ruimte houden voor nieuwe gezamenlijke initiatieven. Samen met de Vrije Universiteit onderzoeken Anton Revenboer en Frank Halsema van de Galan Groep de werkende bestanddelen van dit sturingsmodel en van het strategisch partnerschap in het sociaal domein. Wat betekent dit voor bijvoorbeeld de samenwerking tussen directeur sociaal en directeur bedrijfsvoering, beleidsmedewerker, controller en management? En voor de contractvorming, de sturingsinformatie, meerjarige budgetten en het aantal aanbieders? En werk je met lump sum of PxQ? In de sessie besteden Anton en Frank speciale aandacht aan enkele gemeenten die al jarenlang met dit sturingsmodel werken.

Het is geen nieuws dat de gemeentefinanciën onder druk staan. Dat speelt inmiddels al een flink aantal jaar. Gesprekken met het Rijk hierover hebben tot nu toe geen structurele oplossing opgeleverd. Gemeenten zijn echter niet volledig afhankelijk van het Rijk: zij beschikken over een eigen, zij het klein, belastinggebied.
Bieden de eigen belastingen, en dan met name de ozb, mogelijkheden om gemeenten meer financiële ademruimte te geven? Is er ruimte om de ozb verder te verhogen, of is deze belasting al sterk gestegen en betalen huishoudens al veel aan de gemeente?
Corine Hoeben, onderzoeker bij het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden, laat zien welke ruimte er binnen het gemeentelijke belastinggebied bestaat.

Het leven van een (nieuwe) wethouder Financiën gaat al lang niet meer over rozen. Waar liggen lokale bestuurders wakker van? Waar zitten de grootste financiële uitdagingen? Drie panelleden gaan in gesprek over de lokale effecten van het rijksbeleid, zoals de disbalans tussen taken en knaken, het leven na de SPUK’s, bezuinigingsplannen voor het sociaal domein die nog alle kanten op kunnen en de uitgestelde nieuwe verdeling van het gemeentefonds. En ligt de bal inderdaad vooral bij het Rijk? Of is er lokaal meer mogelijk en nodig om het hoofd koel te houden én de hand aan de ploeg? 

De panelleden:
-    Hatte van der Woude is directeur van de Wethoudersvereniging en toezichthouder. Voorheen was ze in de politiek actief als commissielid, raadslid, wethouder en loco-burgemeester in Delft, en als Tweede Kamerlid voor de VVD. 

-    David Rietveld is hoofd Financieel Beleid bij de gemeente Den Haag. Eerder werkte hij bij de VNG, de gemeente Rotterdam en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Zijn passie voor gemeentefinanciën ontstond nog daarvoor, als gemeenteraadslid. Sindsdien lopen financiële verhoudingen als een rode draad door zijn werkzaamheden.

-    Philip van Veller is wethouder Financiën in Leidschendam-Voorburg. Daarnaast is hij lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur, met de aandachtsgebieden Bestuurlijke en Financiële verhoudingen. In de vorige collegeperiode was hij pijlervoorzitter Financiën van de M50, het platform van middelgrote gemeenten in Nederland. Vóór zijn wethouderschap was Philip adviseur Openbaar Bestuur bij Berenschot en tegelijkertijd gemeenteraadslid. Daarvoor werkte hij in de Tweede Kamer, op het ministerie van Financiën en bij de VNG. 

De bouw van het ‘vijfde dorp’ (Cortelande) van de gemeente Zuidplas is niet alleen avontuurlijk omdat het om het laagste punt van Nederland gaat. Ook financieel is het zeer gewaagde sprong, door stijgende bouwkosten, dure water- en klimaatmaatregelen, vertragingen door bestuurlijke en juridische geschillen en tekorten op de grondexploitatie. Burgemeester Han Weber vertelt waarom Zuidplas vasthoudt aan de ontwikkeling van Cortelande. Wat zijn de afwegingen, hoe groot zijn de financiële risico’s en hoe realistisch zijn de mogelijke oplossingen? 

AI-assistenten worden steeds vaker gebruikt, zowel privé als op het werk. Ze ondersteunen bij het plannen, ordenen en snel terugvinden van informatie. Ook op de financiële afdeling van een gemeente kan AI helpen om sneller en beter inzicht te krijgen in financiële informatie, zeker wanneer budgetten en processen onder druk staan. Binnen de financiële administratie kan een AI-assistent bijvoorbeeld ondersteunen bij vragen over openstaande acties, beschikbare projectbudgetten of nog te betalen facturen.

Tijdens deze sessie laat Willam van Weelden van Centric zien hoe AI kan worden ingezet binnen de financiële administratie. Centric introduceert Fien, de AI-assistent binnen Centric Financiën, die gebruikers helpt bij het vinden van antwoorden op administratieve vragen.

Rozendaal, de kleinste vastelandgemeente van Nederland, verkeert financieel in zwaar weer. Het college ziet een fusie met een buurgemeente mede daarom als enige oplossing. Maar is dat onvermijdelijk? Hans Buijtelaar, oud-wethouder Financiën, onderzocht vanuit een andere invalshoek hoe Rozendaal financieel weer gezond kan worden. Zijn uitgangspunt: eerst herstellen, dan pas kiezen. Op basis van openbare gegevens onderzocht hij hoe een sluitende begroting voor 2027 mogelijk is. Welke eerder aangegeven ontwikkelingen zijn werkelijk onontkoombaar en niet uit te stellen? Waar kan worden versoberd, getemporiseerd of gestopt? En welke keuzes creëren weer financiële ruimte?
In deze interactieve sessie laat hij zien wat mogelijk wordt als vanzelfsprekendheden ter discussie worden gesteld en scherpe keuzes worden gemaakt.

Hoe word je de financieel gezondste gemeente? En hoe blijf je dat? Gemeente Hoeksche Waard zag zichzelf het afgelopen jaar terug in de hoogste ranking van de BDO Benchmark. Een score om trots op te zijn, maar op de lauweren rusten is er niet bij en financieel gezond zijn betekent ook zeker niet dat de bomen tot in de hemel groeien. Een heilige graal of een ei van Columbus is er ook niet. In deze sessie delen Ludo Bastianen, Martijn van den Berg, Henri Loeff en Gerben Schipper de werkzame principes en de concrete aanpak van Hoeksche Waard. De samenwerkingen tussen de gemeentelijke teams en tussen college, raad en organisatie krijgen speciale aandacht. 

In deze deelsessie wordt een helder overzicht gegeven, op basis van data en diepte-analyse, van de huidige financiële positie van gemeenten, zowel op basis van de begroting als op basis van de realisatie. Aan de hand van recente cijfers, de wereld achter de cijfers, korte casestudies en vergelijkende analyses geven Rein-Aart van Vugt en Arjan Schutgens van Deloitte inzicht in de belangrijkste financiële ontwikkeling. Er is aandacht voor de omvang en trend van de begrote en werkelijke resultaat- en vermogensposities en voor de vraag: welke knelpunten zijn er en welke vragen komende jaren aandacht? Sommige knelpunten komen uit onverwachte hoek. De sessie biedt concrete analysekaders en toetsingspunten waarmee begrotingen scherper beoordeeld en bestuurlijke prioriteiten onderbouwd kunnen worden.

Hoewel gemeenten in de begroting veelal aangeven dat ze denken tekort te komen, blijkt bij de jaarrekening in de meeste gevallen dat zij geld overhouden. In deze sessie laat Tjerk Budding (Vrije Universiteit Amsterdam) zien dat er al meer dan 15 jaar sprake is van een aanzienlijke onderschatting van zowel de opbrengsten als de kosten. Met name sinds 2020 leidt dit ook tot een grote stijging van de gemeentelijke reserves. Hoewel het hebben van ‘meevallers’ bij de jaarrekening misschien aantrekkelijk lijkt, is dit maatschappelijk gezien een groot probleem, de raad heeft immers geen goed zicht op wat zij werkelijk te besteden hebben. In deze sessie bespreken we wat we hieraan als Rijk én gemeenten kunnen doen.