Publieke data lijkt vaak een technisch onderwerp, maar daarachter schuilen bestuurlijke keuzes. Wie bepaalt wat wordt verzameld, hoe data wordt beheerd, onder welke voorwaarden zij wordt gedeeld en wie er toegang toe krijgt? 
Tim Vos-Goedhart van Open State Foundation spreekt over toegang tot en zeggenschap over publieke data. Juist nu AI steeds meer informatie produceert, groeit het belang van betrouwbare, herleidbare overheidsdata. Aan de hand van zijn ervaring met open overheidsdata laat Tim zien wat de huidige versnippering van verantwoordelijkheden en keuzes betekent en wat we hieraan kunnen doen. Is het beschikbaar stellen van data een uitvoeringsvraag, een bestuurlijke afweging of vraagt het om politiek debat? Een verhaal over publieke data als infrastructuur en over de verantwoordelijkheid die daarbij hoort.

‘Democratie is geen gegeven, maar een mentaliteit die in ieder van ons moet leven,’ aldus een treffende passage uit de laatste Troonrede. Diezelfde boodschap klinkt door in onze digitaliseringsopgaven. De huidige geopolitieke ontwikkelingen hebben digitalisering in het publiek domein in no time gepromoveerd tot een strategisch politiek bestuurlijk onderwerp, wat ons leert dat het van groot belang is dat we digitalisering in het publieke domein altijd onafhankelijk organiseren. Jacco Brouwer, opgave verantwoordelijk voor Cloud, SaaS en Autonome Werkomgeving bij VNG Realisatie, neemt de congresdeelnemers mee in alle facetten van maatschappelijk verantwoord digitaliseren en laat aan de hand van praktijkvoorbeelden zien wat dit betekent voor de gemeentelijke uitvoeringspraktijk. 

Is er genoeg debat op lokaal niveau over digitale autonomie? En waar moet dat debat dan over gaan? Welke smaken zijn er zoal en hoe weet u als raadslid of wethouder überhaupt hoe afhankelijk uw gemeente is en welke publieke waarden daarbij geraakt worden? 
Elisabeth IJmker, raadslid voor PRO in Amsterdam, en Ralph Geers, wethouder voor de VVD in ’s-Hertogenbosch, gaan met elkaar in gesprek over de nodige investeringen, principiële keuzes in bijvoorbeeld het gewenste tempo, (lokale) alternatieve systemen, samenwerken met andere overheden en de markt, en verplichte standaarden. 

In deze interactieve sessie ontdekt u wat u als ambtenaar wel en niet met AI mag doen. AI kan helpen bij samenvatten, schrijven en analyseren, maar kan ook ongemerkt invloed krijgen op de beoordeling van besluiten. Wanneer is AI een praktisch hulpmiddel en wanneer wordt het een verborgen beslisser? Maartje Smeets (Wolters Kluwer Schulinck) bespreekt herkenbare situaties uit het sociaal domein, met aandacht voor privacy, menselijke controle en zorgvuldigheid. U krijgt praktische handvatten voor verantwoord AI-gebruik, zonder de menselijke maat en uw eigen professionele verantwoordelijkheid uit het oog te verliezen. Ontdek hoe u AI vóór u laat werken, zonder dat AI uw werk overneemt. Deze sessie richt zich op de inhoudelijke toepassing van AI en niet op de technische inrichting. 

Data vormen de basis voor beleid, uitvoering en AI-toepassingen. Maar hoe houdt u als overheid regie op de gegevens, hoe voorkomt u afhankelijkheid van leveranciers en zorgt u dat data daadwerkelijk vindbaar, begrijpelijk en toegankelijk zijn? Joost van Diem (Rijkswaterstaat) laat zien hoe het Centraal Toegangspunt Data (CTD) is ontwikkeld als één centrale toegang tot data, metadata en datadiensten. Het CTD is bedoeld als instrument voor de implementatie van de datastrategie van Rijkswaterstaat en in het bijzonder data governance. Deelnemers krijgen inzicht in de organisatorische en technische keuzes achter het CTD en bespreken ook hoe de eigen organisatie ‘scoort’ op het gebied van vindbaarheid, begrijpelijkheid en toegankelijkheid. Met praktijkvoorbeelden en een interactieve oefening profiteren deelnemers van de lessons learned van het CTD.  

Steeds meer overheidsorganisaties willen naar soevereine AI toewerken. Termen als ‘open’ en ‘Europees’ worden vaak gebruikt, maar het is niet altijd duidelijk wat ze precies betekenen. In deze sessie geven Sophie van Baalen (TNO) en Jens van der Weide (TNO) duiding aan deze begrippen en ze laten zien welke afwegingen komen kijken bij het kiezen voor open-weight of commerciële LLMs. Aan de hand van ontwikkelingen rond open en Europese taalmodellen bespreken ze kansen, beperkingen en de relevantie voor gemeenten, provincies en uitvoeringsorganisaties. Hoe verhouden deze modellen zich tot commerciële alternatieven? Waar moeten we rekening mee houden als we kiezen voor 'open Europees'? En welke rol spelen publieke waarden zoals transparantie, autonomie en privacy bij de keuze voor een taalmodel?

Publieke organisaties leunen zwaar op niet-Europese clouddiensten, ook voor AI. Dat botst met de wens om grip te houden op gevoelige data. In deze interactieve sessie neemt Kevin Rouwette, wethouder van Valkenburg aan de Geul, u mee in het SOLID-project: een tweejarig onderzoek, geleid door Zuyd Hogeschool, naar een volledig soevereine werkplek waarin opslag, samenwerking én AI binnen de eigen omgeving blijven. Aan bod komen: de huidige (kwetsbare) situatie bij gemeenten, de aanleiding voor het project, wat datasoevereiniteit en eigenaarschap in de praktijk betekenen, en hoe zo'n werkplek integreert met bestaande werkprocessen. Met de praktijkcasus binnen het project laat de wethouder zien dat soevereiniteit en AI-innovatie elkaar niet hoeven bijten. 

Datasoevereiniteit is meer dan weten waar je data staat. Het gaat om de vraag hoeveel grip je als organisatie daadwerkelijk hebt op je data, toegang, technologie en leveranciers. In deze interactieve sessie laat Ellen Aartsen van KPN zien hoe u datasoevereiniteit kunt vertalen naar concrete keuzes in de praktijk. Welke afhankelijkheden zijn er? Waar zitten risico’s, hoe voorkom je vendor-lock-in en hoe zorg je dat data onder eigen regie blijft, zonder innovatie en samenwerking te belemmeren? Aan de hand van een concrete klantcase ontdekt u hoe een organisatie, samen met KPN, grip heeft gekregen op data en digitale afhankelijkheden. Met interactieve vragen vertalen we de inzichten vervolgens naar uw eigen organisatie en krijgt u praktische handvatten om direct stappen te zetten.

In haar keynote roept Cynthia Liem op om de discussie over digitalisering niet alleen over technologie te laten gaan, maar ook over de onderliggende vraagstukken, uitdagingen, en waardenkaders. Waar is (specifieke) technologie precies een oplossing voor? Hoe evalueren we vervolgens dat die oplossing inderdaad wordt bereikt, en hoe voorkomen we dat hierbij onvoorziene nieuwe problemen ontstaan? Verschillende vraagstellingen vragen verschillende oplossingen en evaluatiestrategieën, en in veel gevallen ook een meer holistisch en inclusief perspectief dan we op dit moment meenemen.

Samen met het Algemeen Dagblad bracht Binnenlands Bestuur in kaart hoeveel gemeenten uitgeven aan producten en diensten van Microsoft. De maandenlange zoektocht leverde indrukwekkende bedragen op én merkwaardige blinde vlekken. Redacteuren Jelmer Luimstra (Algemeen Dagblad) en Sjoerd Hartholt (iBestuur en Binnenlands Bestuur) presenteren hun onderzoek.

Gemeenten betaalden vorig jaar gezamenlijk bijna 185 miljoen euro voor producten en diensten van Microsoft, bleek recent uit onderzoek van Binnenlands Bestuur en het AD. Martijn Aslander werkt samen met Kees Verhoeven aan een nog groter onderzoek. Hun schatting? Alle overheidsorganisaties gezamenlijk zijn jaarlijks tussen de twee en drie miljard kwijt aan Microsoft. ‘Het levert hartstikke goede diensten, maar we zitten er wel heel erg aan vast en er wordt flink betaald voor producten die de overheid helemaal niet nodig heeft.’ 
Tijd om de heren het podium te bieden voor een spannend epos over informatieautonomie en het belang van goed informatiegedrag door overheden, als basis voor een soevereine, responsieve en rechtsstatelijke overheid: Whodunit? En hoe bevrijden we onze informatie?
 

Wat betekent digitale onafhankelijkheid eigenlijk, en hoe begin je zonder alles tegelijk te moeten vervangen? Santi van den Toorn, freelance ethical tech consultant, neemt de deelnemers mee in de grote vragen en de aanpak: van het inventariseren van tools en hun risico's, via het afwegen van alternatieven, tot het maken van migratieplannen en exit- en back-upstrategieën. Ze laat zien waar je tegenaan loopt, van ‘Europese alternatieven’ die minder onafhankelijk blijken dan ze lijken tot tools waar nog geen goed alternatief voor is. Dit alles aan de hand van een casus die ze nu uitvoert bij journalistiek platform De Correspondent om hen onafhankelijker te maken van Amerikaanse Big Tech.

Gemeenten bouwen hun dienstverlening, informatievoorziening en besluitvorming steeds meer op digitale platforms en data. Maar hoeveel grip hebben we eigenlijk nog op de technologie, leveranciers en cloudomgevingen die daaronder liggen? In deze sessie deelt Ruud Storcken van de gemeente Venlo de ervaringen van de gemeente Venlo met de uitvoering van een soevereiniteitsscan. Aan de hand van concrete voorbeelden laat hij zien hoe afhankelijkheden zichtbaar kunnen worden gemaakt en welke afwegingen daarbij spelen. De scan blijkt niet alleen een technisch instrument, maar vooral een hulpmiddel voor bestuurders om bewuste keuzes te maken over autonomie, risico's en publieke waarden. Want wie wil sturen op data, moet ook kunnen sturen op de digitale voorwaarden waaronder die data worden beheerd en benut.

Digitale autonomie wordt vaak gepresenteerd als een technisch of politiek vraagstuk. In de praktijk blijkt het vooral een vraagstuk van keuzes maken. Welke afhankelijkheden accepteer je? Welke wil je verkleinen? En waar creëert samenwerking juist nieuwe afhankelijkheden? Aan de hand van praktijkervaringen uit de provincie Zuid-Holland gaan Margo ter Bekke en Herman-Pieter Nijhof hierover met de deelnemers in gesprek. Geen blauwdruk of eindbeeld, maar lessen, dilemma's en concrete afwegingen uit de praktijk. Met stellingen en interactie verkennen ze in deze sessie hoe organisaties hun digitale weerbaarheid kunnen versterken.

Gemeenten maken steeds vaker gebruik van data- en AI-oplossingen van leveranciers die draaien in de publieke cloud. Dat biedt veel mogelijkheden, maar hoeveel controle en zeggenschap behoud je daarbij daadwerkelijk over je data? En welke richtlijnen geeft de VNG mee? Tijdens deze sessie verkennen Natan van der Knaap (Centric) en Marijn Hoebee (Hogeschool Utrecht) welke technische, organisatorische en juridische factoren bepalend zijn voor datasoevereiniteit. Ze kijken naar afhankelijkheden van leveranciers, cloudomgevingen, technologische keuzes en de impact daarvan op gemeentelijke regie. Met behulp van een beoordelingskader en praktisch assessment krijgt u inzicht in de datasoevereiniteit van uw gemeente. 
Ontdek waar uw gemeente staat, welke afhankelijkheden er zijn en welke keuzes andere gemeenten maken op datasoevereiniteit.

Laten we eens genuanceerder naar soevereiniteit kijken. Uw data kan in Nederland staan, maar wie heeft de sleutel? Kan een partij buiten Europa u morgen de toegang tot uw eigen gegevens ontzeggen? Paspoorten, uitkeringen, vergunningen: wat merkt de inwoner als een schakel faalt? Wie zijn zwakste schakel kent voordat een ander hem vindt, bouwt aan weerbaarheid. Toch moeten leveranciers bij elke aanbesteding opnieuw bewijzen waar ze staan. Wat als we de lat één keer leggen, met een herkenbaar keurmerk? De overheid kan twee dingen doen. Eisen stellen aan de bouwblokken, zodat u ze net als Lego kunt vervangen. En investeren, zodat de gewenste innovatie hier groeit. Zo bouwen we samen aan een weerbare overheid en Europa. Eens of oneens? Gerard Annink neemt u mee in deze deelsessie.

Gemeenten bouwen hun dienstverlening, informatievoorziening en besluitvorming steeds meer op digitale platforms en data. Maar hoeveel grip hebben we eigenlijk nog op de technologie, leveranciers en cloudomgevingen die daaronder liggen? In deze sessie deelt Ruud Storcken van de gemeente Venlo de ervaringen van de gemeente Venlo met de uitvoering van een soevereiniteitsscan. Aan de hand van concrete voorbeelden laat hij zien hoe afhankelijkheden zichtbaar kunnen worden gemaakt en welke afwegingen daarbij spelen. De scan blijkt niet alleen een technisch instrument, maar vooral een hulpmiddel voor bestuurders om bewuste keuzes te maken over autonomie, risico's en publieke waarden. Want wie wil sturen op data, moet ook kunnen sturen op de digitale voorwaarden waaronder die data worden beheerd en benut.

Digitale autonomie wordt vaak gepresenteerd als een technisch of politiek vraagstuk. In de praktijk blijkt het vooral een vraagstuk van keuzes maken. Welke afhankelijkheden accepteer je? Welke wil je verkleinen? En waar creëert samenwerking juist nieuwe afhankelijkheden? Aan de hand van praktijkervaringen uit de provincie Zuid-Holland gaan Margo ter Bekke en Herman-Pieter Nijhof hierover met de deelnemers in gesprek. Geen blauwdruk of eindbeeld, maar lessen, dilemma's en concrete afwegingen uit de praktijk. Met stellingen en interactie verkennen ze in deze sessie hoe organisaties hun digitale weerbaarheid kunnen versterken.

In deze sessie neemt Rien Heuver van Glazen Uil u mee in de digitale architectuur. Want autonomie zit vooral in het ontwerp: wie bouwt op open standaarden, is minder afhankelijk. Want vendor lock-in ontstaat door het ontwerp, niet door contracten. Zo is e-mail bijvoorbeeld van niemand; tussen verschillende leveranciers e-mailen kan gewoon, maar via Zoom deelnemen aan een Teams-meeting niet. Diezelfde bril hoort op AI: data, modellen, servers en platforms. Elke laag kan open of gesloten ingericht worden, en die keuze bepaalt hoeveel regie overblijft. U krijgt een denkkader mee om systemen, standaarden en aanbestedingen te beoordelen: wat is open, wat gesloten, en waar zit de afhankelijkheid die we nu niet zien?

De inhoud van deze deelsessie volgt zo snel mogelijk.